Cc-foto: Wouter Engler

Uitgever Hachette besloot vorige maand om het horrorboek ‘Shy Girl’ van Mia Ballard toch maar niet in de Verenigde Staten uit te brengen. De uitgever vermoedt dat de auteur veelvuldig AI heeft ingezet voor het ‘schrijven’ van het boek. Ballard zelf ontkent het AI-gebruik tegenover The New York Times, maar het is de vraag hoeveel waarde je daaraan moet hechten.

The New York Times zelf verbrak korte tijd later de banden met freelancer Alex Preston. Hij had gebruikgemaakt van AI om een boekrecensie te schrijven. Dat viel op dat Prestons recensie opmerkelijke overeenkomsten vertoonde met een stuk dat eerder in The Guardian was verschenen. Preston weet die gelijkenissen aan AI-gebruik en erkende dat hij een “grote fout” had gemaakt.

Ballard is niet de enige auteur die met behulp van AI een boek heeft geschreven, net zoals Preston niet de enige is die erin is geslaagd om een AI-stuk in een krant te laten verschijnen. Anderhalf jaar geleden lukte het Alexander Klöpping al in om allerlei AI-‘lezersbrieven’ in het AD gepubliceerd te krijgen. Hoofdredacteur Rennie Rijpma was toen zo eerlijk om toe te geven dat ze geen garantie kon geven dat het niet opnieuw zou gebeuren. Opinieredacties werken immers voor een belangrijk deel op basis van vertrouwen.

De meeste redacteuren zijn bovendien helemaal niet zo gespitst op de mogelijkheid dat een schrijver ChatGülPT gebruikt. Om met ’s Neerlands bekendste wijsgeer te spreken: je gaat het pas zien als je het doorhebt. Het kwartje valt als je maar vaak genoeg stukken voorbij hebt zien komen met vergelijkbare zinnen en een bepaalde cadans. De chef opinie van de Belgische krant De Tijd, Anja Otte, beschreef die ervaring eerder dit jaar: “Dezelfde zinsconstructies worden keer op keer gebruikt, zelfs meermaals in een stuk. (…) Daardoor kan de inhoud wel variëren, maar heb ik voortdurend het gevoel dat ik hetzelfde lees.”

De vraag is: hoe dan verder? De ene schrijver reageert schuldbewust op een vraag over AI-gebruik, terwijl de ander glashard ontkent. Er is geen waterdichte methode om de waarheid vast te stellen: alleen degene die de tekst heeft aangeleverd, weet hoe het echt zit. Ik kan me zelfs voorstellen dat mensen die de halve dag op LinkedIn AI-teksten zitten te lezen, op een zeker moment zelf als ChatGPT gaan schrijven.

Peter Olsthoorn schreef op Netkwesties: “AI kan ook helpen bij het beter formuleren van op zich originele gedachten. Het kan democratiseren: mensen die niet kunnen schrijven, kunnen dankzij AI beter meedoen in het debat. Zo lang ze nog weten wat de betekenis is van wat ze beweren.”

Daar valt wellicht wat voor te zeggen: leve de emancipatie van de matige schrijver! Maar is dit waar we naartoe willen? Moeten deelnemers aan de marathon ook gebruik kunnen maken van een elektrische fiets om het hardlopen te ‘democratiseren’?

De toeschouwers die marathonrenners aanmoedigen, zitten vermoedelijk niet te wachten op de deelname van elektrische fietsers. En ik denk ook dat de meeste lezers niet zitten te wachten op een grote grijze brei van gelijkvormige en inwisselbare AI-teksten. Ik voel me in ieder geval bekocht als ik weer een paar minuten heb zitten lezen in een stuk waarvan ik het vermoeden krijg dat de ‘schrijver’ het niet zelf heeft geschreven.

Als je veel AI-teksten leest, ga je vanzelf verlangen naar de imperfectie van een tekst van een gewoon mens. Docent Merel Kamp schreef erover in NRC:

“Voor me ligt een bijzonder slecht geschreven artikel van een van mijn derdejaarsstudenten. Waar werk van slechte kwaliteit me vroeger licht moedeloos zou maken, of bezorgd, of geërgerd, maakt het sinds kort een milde vreugde en opluchting in me los: Het komt in ieder geval niet uit Chat, denk ik steeds vaker verguld bij teksten waar de honden geen brood van lusten. Dat het taalgebruik van deze hbo-student een X aantal jaar geleden in 5-havo niet door de beugel had gekund, is geen factor meer. Het is mensenwerk!”

Om die reden zie je al dat sommige professionele schrijvers huiverig worden om bepaalde typische AI-shit te gebruiken. Denk aan het gedachtestreepje – een leesteken waar ik maar moeilijk afstand van kan nemen. Het is waarschijnlijk een kwestie van tijd voor echte schrijvers ook afstand doen van de ontkenning gevolgd door een ‘maar’ (“Dat is geen moreel oordeel over migranten, maar een analyse van institutionele logica.”). Leve de vooruitgang.

Bovenstaande illustratie heb ik helemaal zelf getekend. Echt waar!

Peter Vandermeersch moest deze week door het stof nadat NRC-freelancer Menno van den Bos (houd hem in de gaten) onthulde dat de voormalige NRC-hoofdredacteur op zijn blog tientallen door AI bij elkaar gehallucineerde citaten had gebruikt.

Het blijkt erg verleidelijk om het uitzoek- en schrijfproces voor een artikel uit handen te geven aan ChatGPT, Gemini of Claude. Want Vandermeersch is natuurlijk niet de enige die iets te veel leunt op AI-hulp. Anja Otte, chef opinie bij de Belgische krant De Tijd, schreef er vorige maand een goed stuk over:

“Ik kan het niet bewijzen, maar sinds Nieuwjaar is er iets veranderd in de opiniestukken die De Tijd ontvangt. Terwijl de tekstkwaliteit tot voor kort wisselend was, vallen nog zelden kromme zinnen, traditionele taalfouten of achterhaald taalgebruik te bespeuren. Maakt me dat gelukkig? Niet echt. Want een groot deel van de teksten - over welk onderwerp ook - is eenheidsbrij geworden. Dezelfde zinsconstructies worden keer op keer gebruikt, zelfs meermaals in een stuk.”

Als opinieredacteur krijg je door het toenemend AI-gebruik het idee dat je telkens hetzelfde stuk aan het lezen bent. Otte: “De archetypische zin begint met een negatie, gevolgd door een ‘maar’. Dat is niet dit, maar dat. Hoe abstracter, hoe liever. Dat is geen ideologische kritiek, maar een structureel spanningsveld.”

Als je er eenmaal op gaat letten, zie je dergelijke constructies voortdurend terugkeren. Dit weekend bijvoorbeeld in een door NRC gepubliceerde opinie van Ehsan Jami:

“Solidariteit is geen abstract gebod, maar een relationeel fenomeen.”

“Dat vertrouwen is geen vanzelfsprekendheid. Het is een moreel fundament.”

Bij het opinieartikel van Jami gaan bij mij alle alarmbellen af. En niet alleen vanwege de constructie in de hierboven geciteerde zinnen. Het hele stuk ademt GPT – en ik ben niet de enige die er zeker van is dat het stuk tot stand is gekomen met behulp van een prompt in ChatGPT.

Het zijn niet per se gekke teksten die AI produceert. Integendeel. Al die AI-modellen zijn immers getraind met behulp van andermans artikelen. Maar we eindigen zo wel met een eenheidsworst van vlakke, inwisselbare opinies. Waarom zou je als lezer je kostbare tijd aan zo’n artikel verspillen? De ‘auteur’ zelf vond het immers ook niet de moeite waard om er zijn best voor te doen.

2. Plaatsvervangend overspannen

Ik las (eindelijk) Bijna niets gebeurt toevallig van Tamar Bot en Fanny van de Reijt, over het leven van twee talkshow-redacteuren. Het boek is uiterst vermakelijk, maar ik merkte ook dat ik er zenuwachtig van werd. Wat een slopend bestaan leiden talkshow-redacteuren toch. Ik raakte plaatsvervangend overspannen van de verhalen over kortdurende contracten, veeleisende presentatoren en onmogelijke opdrachten (‘stel binnen een paar uur een panel samen van vier honderdjarigen die het nieuws van de dag becommentariëren’).

Fijn weekend allemaal!

Laat je niet wijsmaken dat je sociale media het beste kunt mijden. Er is genoeg leuks te beleven. Kijk maar eens op de Facebook-pagina van de Belgische conducteur Ilyass Alba. Hij maakt vrolijke en informatieve filmpjes op stations en vanuit de trein. Genieten voor mensen die niets liever doen dan de hele dag dromen van treinreizen. Maar ook een uitstekende wachtverzachter voor wie, zoals ik, een haat-liefdeverhouding met de spoorwegen onderhoudt. De video’s van Alba zijn ideaal als de trein weer eens is vertraagd: ze geven mij in ieder geval het gevoel dat er allerlei leuke en betrokken mensen op de trein werken.

Ik begon Alba te volgen toen hij vorige zomer het middelpunt werd van een rel. Hij had de reizigers in de trein van Mechelen naar Aalst begroet met een welgemeend ‘Goedendag, bonjour’ en dat was een Vlaming in het verkeerde keelgat geschoten. Alba had die uitspraak namelijk gedaan ter hoogte van Vilvoorde en daar mocht de conducteur de reizigers officieel alleen maar in het Nederlands toespreken. Na een klacht van de reiziger bevestigde de Vaste Commissie voor Taaltoezicht dat Alba zich niet aan de regels had gehouden.

Er zijn in België allerlei historische redenen waarom de taalstrijd regelmatig zo hoog oploopt, maar vanaf een afstandje doet de overgevoeligheid vaak nogal potsierlijk aan. Een reiziger die zich stoort aan een blijmoedige conducteur die je in twee talen welkom heet, kan zich beter wenden tot een therapeut dan tot een klachtencommissie, ben ik toch geneigd te denken vanuit het verre Amsterdam.

Vanuit Brussel, waar de trein van Mechelen naar Aalst stopt (en waar Alba wél weer in het Frans moet omroepen), verspreidt schrijfster Lize Spit vandaag een ontluisterende video. Haar buurman had een dakloze man gefilmd die zijn sokken ’s avonds aan het drogen was boven een vuurtje, “aangemaakt met rondslingerend afval”. “Dit is hoe diep ons land kwetsbare inwoners laat zakken, en alle inwoners die wonen in buurten waar deze kwetsbaren zich verzamelen”, schrijft Spit.

De reacties onder de video herinneren me eraan dat je sociale media soms toch maar het beste kunt mijden. Dit type berichten oefent nu eenmaal een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit op betweters die vinden dat al die linkse kiezers in Brussel niet mogen klagen. Stel zelf je huis maar open als je zo begaan bent met de minderbedeelden… Nu ja, je kent de riedel wel (verzin de spel- en taalfouten er zelf bij).

Zo veranderden de beelden van een dakloze in de kou al snel in een karwats om al die deugpronkers eens lekker mee om de oren te slaan. En dat terwijl Spit hier toch een wezenlijke kwestie aankaart. De vraag hoe we, niet alleen in Brussel, moeten omgaan met het groeiend aantal daklozen verdient serieuzere reacties dan wat flauwe jij-bakken vanuit de leunstoel.

Hopelijk schrijft Spit er nog een column over. De aandacht voor dit probleem is al zo beperkt. Waar media ondertussen wel kolommen voor inruimen, is de nieuwe minister-president van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Boris Dilliès. Dilliès, van de bepaald niet linkse partij Mouvement Réformateur (MR), praat namelijk nauwelijks Nederlands. Hij heeft het twintig jaar niet gesproken. Het Laatste Nieuws omschrijft de pogingen van Dilliès om zich in het Nederlands verstaanbaar te maken dan ook als “tenenkrullend”.

Ook Alba heeft het meegekregen. “Nos amis néerlandophones ont raison concernant la présidence de Bruxelles”, reageert hij gevat op Facebook. “Onze Nederlandstalige vrienden hebben alle reden om zich zorgen te maken over de minister-president van Brussel. Tweetaligheid moet altijd de norm zijn wanneer men grote verantwoordelijkheden heeft.”

Dilliès belooft beterschap. “Ik promesse.”

Nu wil ik me vanzelfsprekend niet zomaar mengen in buitenlandse aangelegenheden, maar als ik Dilliès was, zou ik om te beginnen met de linkse Brusselse burgemeester (ja, die is er ook nog, het blijft België) om tafel gaan om te kijken of er iets valt te regelen voor de daklozen. Die cursus Nederlands komt daarna wel een keer.

Er was een tijd dat ik Wired Magazine vrijwel maandelijks las. Ik kan niet zeggen dat ik er veel van onthouden heb, maar een paar stukken zijn me altijd bijgebleven. Zoals het artikel uit 1998 van de voormalige hacker Kevin Poulsen over de millenniumbug. Die bug bestond eruit dat programmeurs uit kostenoverwegingen decennialang maar twee karakters hadden gebruikt om in hun code het jaartal aan te duiden. Toen we overgingen naar een nieuw millennium dreigde dat voor problemen te zorgen: computers zouden opeens denken dat we weer in het jaar 1900 leefden. Met alle gevolgen van dien.

Poulsen schreef over IT’ers die zich vanwege dit Y2K-probleem voorbereidden op het ergste. De voor het artikel geïnterviewde programmeurs waren preppers geworden. In de nieuwsgroep comp.software.year-2000 wisselden zij de meest dramatische scenario’s uit: er zou een economische crisis komen, kerncentrales zouden ontploffen en wat te denken van stroomuitval en de daaropvolgende plunderingen? Ze maakten zich daarom op voor The End of the World as We Know It (handig afgekort tot TEOTWAWKI). De onheilspellende kop boven het stuk: The Y2K Solution: Run for Your Life!!

Hoewel de angst voor Y2K in Nederland nooit zo groot werd als bij de programmeurs uit het Wired-artikel, waren er ook hier mensen die de noodklok luidden. Zo publiceerden Yvette Cramer en Robert van Weperen het boek De millennium bom, 1 januari 2000, de dag waarop alles stilstond. De overheid verspreidde 7,4 miljoen exemplaren van een Millenniumkrant met tips over hoe je zelf kon controleren of je computer wel millennium-proof was. En Maurice de Hond adviseerde om je bad vol te laten lopen op oudejaarsdag, zodat je in ieder geval een tijdje te drinken zou hebben.

Hoewel de millenniumwisseling zonder grote rampen verliep (hé, een voorspelling van Maurice de Hond die niet uitkwam: hoe is het mogelijk?!?), gingen de preppers gewoon door met preppen. Er is immers altijd wel weer een nieuwe ramp waarop je je moet voorbereiden.

Het zal tijdens het onderzoek voor mijn boek over complotdenkers zijn geweest dat ik een lichte allergie begon te ontwikkelen voor ondergangsdenkers die allerhande extreme maatregelen nemen voor het geval het allemaal misgaat. Ook omdat uit al die voorbereidingen vaak een heimelijk verlangen spreekt naar een Mad Max-achtige toestand waarin het recht van de sterkste geldt en iedereen het zelf maar moet uitzoeken.

Oké, tot zover mijn hele lange inleiding om duidelijk te maken dat ik even een drempel over moest voor ik aan het boek Voorbereid van Ot van Daalen begon. Ik ken Ot uit de tijd dat we allebei voor de schoolkrant schreven en we komen elkaar nog af en toe tegen. Op basis daarvan zou ik hem omschrijven als een zeer originele denker met een goed afgesteld moreel kompas. (Hij nam bijvoorbeeld het initiatief tot de heroprichting van de digitale-burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom. Een even verstandig als visionair besluit. Zo’n club is geen overbodige luxe in het tijdperk van de griezelige tech bro’s.)

Ook voor de verschijning van zijn boek wist ik wel dat hij bezig was met voorbereidingen op rampen. Hij vertelde een keer over een oplossing waardoor je toch gebruik kunt blijven maken van de energie van je zonnepanelen als het elektriciteitsnetwerk platligt. En hij begon vorig jaar met de Substack-nieuwsbrief Voorbereid. Daarin las ik nooit iets geks, maar de gedachte dat deze intelligente advocaat en rechter-plaatsvervanger mogelijk toch meer tegen het prepper-dom aanschurkte dan ik voor mogelijk hield, weerhield me er maanden van om aan zijn boek te beginnen.

Ten onrechte bleek toen ik uiteindelijk toch begon te lezen. Al in de inleiding schrijft Ot: “Als je begint met preppen, heb ik wel een belangrijke tip: weet ook wanneer je stopt.” En: “De prepperfora op Reddit, die zijn het ergst.”

Voorbereid bevat zeven mogelijke rampscenario’s die Nederland kunnen treffen. Van de stroom die uitvalt tot een autocraat (vermoedelijk Annabel Nanninga) die de macht grijpt. Regelmatig stelt het boek gerust. Er zijn in Nederland best veel mensen die hebben nagedacht over hoe rampen zijn te voorkomen. Maar het wordt ook duidelijk dat er nog werk aan de winkel is. Voor de overheid. En voor mensen als ik die bij het samenstellen van hun noodpakket nog niet veel verder zijn gekomen dan het bestellen van een gecombineerde radio/zaklamp/powerbank.

De praktische tips vormen (gelukkig) niet de hoofdmoot van Voorbereid maar ze mogen natuurlijk niet ontbreken. Het mooiste vond ik het advies om bij een dreigende overstroming alvast een zandzak in je wc te stoppen, zodat het water niet via de riolering naar boven kan komen. (Check nu alvast hoe hoog het water bij jou kan komen op Overstroomik.nl.) Een overstroming is overigens minder onwaarschijnlijk dan je zou denken. In de winter van 2023 ontsnapte Amsterdam bijvoorbeeld nog op het nippertje aan het wassende water. In de wijk Houthavens klotste het al vervaarlijk tegen de souterrainramen. Bij het waterschap waren er weliswaar alarmsystemen voor als het water gevaarlijk steeg, maar die waren uitgezet omdat ze te veel lawaai maakten, schrijft Ot.

Dat kwam me voor als een mooie metafoor voor hoe we in het dagelijks leven omgaan met dreigende rampen. Of het nou om een zoönose, het opraken van grondstoffen of het nieuwe fascisme gaat: we vinden de waarschuwingen irritant, en dus besluiten we om ze zoveel mogelijk te negeren. Gelukkig zijn er mensen blijven waarschuwen. Zoals Ot. Lees daarom zijn boek (of begin met zijn nieuwsbriefarchief).

2. Een probleemwolf en een mijnenveld

Over zaken gesproken die je misschien liever negeert: de nominaties voor de Zilveren Camera 2025 zijn bekend. Naast foto’s van probleemwolf Bram werden er ook de nodige foto’s genomineerd met onderwerpen waaraan je liever niet dagelijks denkt. Check op de site bijvoorbeeld de indringende foto’s van Daniel Rosenthal van de oorlog in Oekraïne (volg hem ook op Instagram) of deze gruwelijke foto van Joost Bastmeijer, getiteld ‘Mijnenveld Khartoem’.

Wie het nieuws volgt, moet af en toe de neiging onderdrukken om in foetushouding onder tafel te gaan liggen. Er is nogal wat om je zorgen over te maken: krankzinnige en bloeddorstige wereldleiders, de terugkeer van het fascisme, genocide, handelsoorlogen, echte oorlogen, polarisatie… Je zou ervan gaan terugverlangen naar vroegere tijden, toen het leven zoveel onbezorgder was.

Daarom kan het geen kwaad om bij wijze van selfcare af en toe een boek te lezen waarin wordt betoogd dat het juist veel beter gaat dan je misschien denkt. Denk aan Factfulness, Ten Reasons We’re Wrong About the World – and Why Things Are Better Than You Think (verschenen in 2018) van de overleden Zweedse statisticus Hans Rosling of Met ons gaat het nog altijd goed (2020) van Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. Met feiten en cijfers onderbouwen zij geduldig waarom het veel beter met de mensheid (Rosling) en Nederland (Van Mulligen) gaat dan je op basis van krantenkoppen, Kamerdebatten en talkshows zou denken.

Als iemand die is opgegroeid in de tijd dat je hongersnoden had in Ethiopië en Somalië vind ik het nog altijd iets wonderbaarlijks dat de gemiddelde levensverwachting wereldwijd inmiddels al boven de 73 jaar ligt (ten tijde van de hongersnood in Ethiopië was dat iets meer 63 jaar). Net zoals ik het bizar vind dat er begin deze eeuw in één jaar vier mensen werden vermoord binnen een straal van honderd meter van mijn huis, terwijl er vorig jaar in heel Nederland nog ‘maar’ 99 moorden plaatsvonden (het laagste aantal in decennia).

Jullie hadden het nog nooit zo goed, zei de Britse premier Harold Macmillan in 1957 tegen de bevolking. Maar sindsdien hebben we het nog heel veel beter gekregen. Wie bereid is een beetje uit te zoomen, kan niet anders dan concluderen dat we er in heel veel opzichten enorm op vooruit zijn gegaan.

Dat betoogt ook socioloog Jan Willem Duyvendak in zijn recent verschenen boek Spookkloven. De hoogleraar richt zijn pijlen op het geweeklaag over de enorme verschillen die er tussen groepen Nederlanders (zouden) bestaan. In werkelijkheid zijn die kloven veel kleiner dan vaak wordt beweerd, schrijft hij. Ze zijn kleiner dan in de meeste andere Europese landen en ook veel kleiner dan ze in het verleden waren. Dat is het gevolg van een proces waarover we het misschien veel te weinig hebben: de enorm succesvolle emancipatie van grote groepen achtergestelde burgers.

Hoewel er nog altijd verschillen bestaan, zijn die de afgelopen decennia kleiner geworden in plaats van groter, beschrijft Duyvendak. De economische positie van vrouwen is enorm verbeterd, in het onderwijs zijn de meisjes de jongens voorbij. De (klein)kinderen van de ongeschoolde gastarbeiders zijn inmiddels accountmanagers met een lease-auto en hbo-diploma. Er zijn sowieso meer hoogopgeleiden dan ooit, en de laagopgeleiden zijn veel beter opgeleid dan vroeger. In weerwil van de klachten over een diplomademocratie vormt de Tweede Kamer daardoor een betere afspiegeling van de bevolking dan voorheen. Overigens spreken we nu van theoretisch en praktisch opgeleiden – ook een bewijs van de emancipatie van die laatste groep.

We zijn over het algemeen ruimdenkender geworden. Anders dan vroeger beschouwt de overgrote meerderheid homoseksualiteit niet meer als een afwijking. De armoede is afgenomen en de volksgezondheid is sterk verbeterd. De grootste gezondheidswinst is te zien bij de groepen die het ongezondst waren. Ook regionale verschillen zijn afgenomen. De ‘brede welvaart’ (denk aan zaken als welzijn, huisvesting en veiligheid) is zelfs iets hoger in landelijke gebieden dan in die vermaledijde Randstad. De verschillen binnen groepen zijn doorgaans groter dan tussen groepen.

De kloven zijn, kortom, kleiner geworden. Tegelijkertijd is de kans groter geworden dat mensen met verschillende achtergronden elkaar ‘tegenkomen’: met dank aan de ontzuiling, de toegenomen mobiliteit en de komst van sociale media, waardoor je nu 24/7 geconfronteerd kunt worden met mensen aan de andere kant van een (al dan niet imaginaire) kloof.

Juist omdat we meer op elkaar zijn gaan lijken (en omdat we elkaar vaker tegenkomen), worden de overgebleven verschillen benadrukt, schrijft Duyendak. Dat gebeurt van verschillende kanten. Aan de ene kant heb je de gemarginaliseerde, gediscrimineerde en onderdrukte groepen die hun positie hebben zien verbeteren. Dat weerhoudt hen er (terecht) niet van om hun emancipatiestrijd voort te zetten. Zij nemen geen onderdanige houding meer aan, maar eisen hun plaats op en willen erkenning. Denk aan de mensen met een migratieachtergrond die hun situatie vroeger vergeleken met het land van herkomst, maar nu kijken naar andere Nederlanders en dan vaststellen dat ze nog altijd worden gediscrimineerd. Of aan homo’s die er vroeger niet aan moesten denken om naar de homovijandige politie te stappen als ze door potenrammers in elkaar waren geslagen, maar die nu wel aangifte doen en pleiten voor betere bescherming van lhbti’ers.

Aan de andere kant heb je mensen die klagen over ‘genderwaanzin’ of over MeToo en vinden dat ‘onze’ tradities, normen en waarden in ere moeten worden gehouden. Het is verontrustend hoe wijdverbreid sommige overtuigingen zijn. Duyvendak schrijft: “Maar liefst 78% van de autochtone Nederlanders denkt dat de integratie van allochtonen in Nederland is mislukt; 85% vindt dat mensen met een migratieachtergrond meer hun best moeten doen om te integreren in de Nederlandse samenleving, terwijl 65% meent dat ‘de Nederlandse identiteit’ onder druk staat.”

Deze groep kan niet geloven dat de verschillen tussen allochtonen en autochtonen kleiner zijn geworden. “Dit kan niet waar zijn”, zei voormalig VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali, zelf een toonbeeld van geslaagde integratie, toen de commissie-Blok in 2007 concludeerde dat de integratie van nieuwkomers eigenlijk best goed verloopt.

Deze mismatch tussen feiten en gevoelens zorgt voor wat Duyvendak “emotionele polarisatie” noemt. “Terwijl de meeste tegenstellingen en kloven in Nederland de afgelopen periode feitelijk afnemen of stabiel zijn, is het bij uitstek de emotionele polarisatie die toeneemt.” Het is een van de weinige vormen van polarisatie waarover de socioloog zich zorgen maakt. Want waar emotionele politiek eerder zorgde voor emancipatie van benadeelde groepen, zorgt die nu voor uitsluiting.

Zo blijkt een overwegend positief essay toch nog een goede reden te bevatten om je zorgen te maken. Laat ik daarom afsluiten met iets positiefs: vanaf vandaag is Spookkloven gratis te lezen voor wie Kobo Plus heeft.

2. Misschien wel de beste podcast is terug

Van alle podcasts die ik de afgelopen jaren heb geluisterd is The Missing Cryptoqueen van de BBC misschien wel de beste. Jamie Bartlett vertelt daarin het bizarre verhaal van Dr Ruja Ignatova, de enige vrouw die op de ‘most wanted’-lijst van de FBI staat.

De Bulgaarse was het gezicht van OneCoin, een zogenaamde cryptomunt. In werkelijkheid ging het om een piramidespel, waarbij miljoenen goedgelovige investeerders van over de hele wereld 4 miljard kwijtraakten. Van Ignatova is al jaren niets meer vernomen. De vraag is of ze met een verbouwd gezicht in luxeoord verblijft of op de bodem van de zee ligt.

Tijdens coronawandelingen heb ik The Missing Cryptoqueen gebinged. Daarna bleef het, op drie updates in 2022 en 2024 na, stil. Maar deze week verschenen er maar liefst vier nieuwe afleveringen. Een goede reden om weer eens te gaan wandelen.

Wrok en wraakzucht zijn krachtige drijfveren. De schrijver en essayist Menno ter Braak, die direct na de Nederlandse capitulatie op 15 mei 1940 zelfmoord pleegde, noemde rancune de motor van het nationaalsocialisme (en overigens ook van andere populistische politieke ideologieën). In een moderne samenleving waarin iedereen – in theorie – gelijkwaardig is, valt het niet mee om te zien dat anderen het beter hebben of worden voorgetrokken. Populisten kunnen dat (vermeende) onrecht makkelijk exploiteren. Er is immers altijd wel iemand te vinden die het beter voor elkaar lijkt te hebben. “De reservoirs der latente rancune kan men nooit overschatten”, aldus Ter Braak in zijn pamflet Het nationaal-socialisme als rancuneleer.

Die reservoirs bleken misschien nog wel groter dan Ter Braak dacht. Want terwijl hij het nationaalsocialisme in de eerste plaats beschouwde als “een beweging van raté’s” (mislukkelingen), zien we vandaag hoe de rijkste mannen ter wereld een nieuwe vorm van fascisme proberen uit te rollen. Rancune speelt daarbij nog altijd een grote rol. Is het niet vanwege de elite die hen niet serieus nam, dan komt het wel door het “woke mind virus” dat natuurlijk door diezelfde elite wordt verspreid.

Ook negentig jaar geleden waren het lang niet alleen maar raté’s die werden aangetrokken tot het nationaalsocialisme, zo blijkt uit de film De propagandist. Deze documentaire van Luuk Bouwman vertelt het verhaal van een man die op het eerste gezicht niets te klagen had: filmmaker Jan Teunissen (1898-1975). Teunissen was een kind uit een zeer welgesteld gezin. Zijn ouders bezaten niet alleen een flink aantal panden in Den Haag, maar ook aandelen Koninklijke Olie en Philips.

De rijkdom stelde Teunissen in staat om zijn dromen na te jagen. In 1934 maakte hij de eerste Nederlandse speelfilm met geluid, over Willem van Oranje. Critici waren niet onder de indruk. Zij sabelden de film neer. De recensent die schreef dat Teunissen Willem van Oranje met zijn film “opnieuw had vermoord”, vatte de algehele tendens goed samen.

Het zaadje voor de rancune was geplant. De wrok werd er niet minder op, toen uit Duitsland gevluchte joodse filmmakers wel de successen boekten waarvan Teunissen alleen maar kon dromen.

Nadat de nazi’s in 1940 de macht hadden overgenomen in Nederland, sloot Teunissen zich aan bij de NSB en overhandigde hij de nieuwe autoriteiten een lijst met joodse filmmakers. Hij werd het hoofd van het Filmgilde, waar hij onder meer verantwoordelijk werd voor antisemitische propagandafilms, zoals De eeuwige jood en de tekenfilm Van den vos Reynaerde, waarin een neushoorn met keppeltje de rust in het dierenrijk verstoort.

De recensenten die Teunissens speelfilm in 1934 zo slecht hadden beoordeeld, kregen tijdens de bezettingsjaren een ‘uitnodiging’ om eens langs te komen bij het Filmgilde. Nadat Teunissen de schrijvers eerst een half uur had laten zweten in de wachtkamer, gaf hij hun te verstaan dat kritiek vanzelfsprekend prima was maar dat er wel grenzen aan zaten. En die hadden zij met hun onheuse recensies over Willem van Oranje vanzelfsprekend overschreden.

Bij het maken van De propagandist kon documentairemaker Bouwman (die eerder de fascinerende film Allen tegen allen maakte, over de talloze fascistische bewegingen die in Nederland vanaf de jaren twintig opkwamen) gebruikmaken van de geluidsopnames van interviews met Teunissen uit de jaren zestig. Ook andere collaborerende filmmakers komen via opnames uit die tijd aan het woord. Het levert af en toe ontluisterende inkijkjes op in de denkwereld van de NSB-sympathisanten. Zij willen na de oorlog best toegeven dat het uitmoorden van 6 miljoen joden verschrikkelijk was, maar kunnen tegelijkertijd niet nalaten om nog even te zeggen dat de joden het onheil ook wel een beetje over zichzelf hadden afgeroepen door in de jaren dertig alsmaar vooraan op het terras te gaan zitten.

De reservoirs der latente rancune kan men inderdaad nooit overschatten.

2. Hoe een officier die een piraat ving, probeerde de bende van Nijvel te ontmaskeren

Wie waren er lid van de bende van Nijvel? De vraag houdt België ruim veertig jaar nadat de bende voor het laatst van zich deed spreken, nog altijd bezig. De criminelen pleegden tussen 1982 en 1985 extreem gewelddadige overvallen, onder meer op supermarkten. Ze werden nooit opgespoord. Onverteerbaar voor de nabestaanden van de 28 dodelijke slachtoffers en uitermate slecht voor het aanzien van de Belgische politie en justitie, die er maar niet in slagen om de zaak op te lossen.

Humo publiceerde eind vorig jaar een serie artikelen over de bende. Auteurs Douglas De Coninck en Annemie Bulte beschrijven daarin onder meer een recente poging om de bende alsnog op te rollen. Politie en justitie zetten vijf jaar geleden een nep-tv-productiehuis op, in de hoop dat ze de verdachten voor de camera een bekentenis zouden kunnen ontlokken. De operatie stond onder leiding van federaal magistrate (officier van Justitie) Marianne Cappelle, die eerder succes boekte met een vergelijkbare truc.

“In 2013 was Cappelle erin geslaagd om de Somalische piratenkoning Mohamed Abdi Hassan, kaper van onder meer de Belgische steenstorter Pompei in 2009, te arresteren. De man die in tientallen landen op mostwantedlijsten stond, waande zich veilig in Somalië. Cappelle liet een fictief tv-productiehuis oprichten, Baiona Film Productions, dat Hassans rechterhand Mohamed Abdullahi Tiiceey benaderde met een Amerikaans voorstel om zijn levensverhaal te verfilmen in ruil voor 200.000 dollar. Hassan werd voor onderhandelingen naar New York gevlogen. Op zijn verzoek in businessclass, op kosten van het productiehuis. Er werd getafeld in de duurste restaurants. Na maanden onderhandelen moest enkel nog een contract worden ondertekend in Brussel. Op zaterdag 12 oktober 2013, na amper enkele stappen op de vloer van de aankomsthal, werd Hassan in Zaventem in de boeien geklonken. Drie jaar later werd hij in Brugge veroordeeld tot twintig jaar cel.”

Bij de bende van Nijvel had de tamelijk onconventionele opsporingsmethode van Cappelle geen succes. Maar de wederwaardigheden van de speurders die zich voordeden als journalisten van het productiehuis Sancho Panza Productions, zijn de moeite van het lezen waard.

3. De ondergang van onze beschaving

Nog meer België. Op 11 januari schreef ik voor Joop.nl een stuk met de kop “Opgelet, morgen kondigt extreemrechts weer onze ondergang aan”. En kijk eens aan, een dag later waarschuwde Filip Dewinter inderdaad dat onze beschaving aan een zijden draadje hangt. Het was niet zo’n moeilijke voorspelling, want Dewinter geeft die waarschuwing elk jaar op Verloren Maandag (de eerste maandag na Driekoningen).

“Als je Dewinter mag geloven kunnen woeste mohammedanen elk moment de Antwerpse cafés bestormen om vaten bier lek te steken en haram broodjes te vertrappen, maar tot nu toe slaagt hij er elk jaar in om zijn video zonder kleerscheuren op te nemen en via sociale media te verspreiden.”

Diederik Samsom: de man die campagne voerde met het “eerlijke verhaal” en zo de PvdA in 2012 bijna groter maakte dan de VVD. De partijleider ook die vervolgens met Mark Rutte in een kabinet stapte dat onder moeilijke economische omstandigheden de rit uitzat. Maar ook de politicus die voor de verkiezingen beloofde dat hij de bezuinigingen op de sociale werkplaatsen zou terugdraaien om ze na de verkiezingen te verdedigen.

Je kunt allerlei associaties hebben bij Samsom de politicus, maar ik moet toch vooral denken aan zijn onbedwingbare neiging om mensen die het niet met hem eens waren, nog een keer te willen uit te leggen hoe het nou écht zat – een eigenschap die hem tot een dankbare prooi maakte van Twitter-trollen.

Samsom gebruikt zijn tomeloze energie nu gelukkig voor nuttiger zaken. Door zijn politieke- en bèta-achtergrond behoren zijn Volkskrant-columns tot de interessantste stukken die je in de krant kunt vinden. Regelmatig lees je er inzichten die je elders niet of te weinig leest. Bijvoorbeeld over hoe het nu werkelijk zit met het Europese ‘lobbyschandaal’ waar complotdenkers nu al een jaar over schuimbekken. Of over de Europese asielplannen die de meeste Nederlandse asieldiscussies overbodig maken.

Samsom schrijft regelmatig over Europese politiek: een onderwerp dat er in Nederlandse media helaas nog altijd bekaaid vanaf komt. En dat terwijl er toch zoveel boeiends gebeurt in Brussel en Straatsburg. In zijn nieuwe boek Groene Supermacht maakt Samsom duidelijk dat die beperkte media-aandacht ook voordelen heeft. Anders dan in Den Haag zijn Brusselse politici en ambtenaren daardoor minder bezig met de ophef van de dag. Dat biedt ruimte voor lange-termijnprojecten. Zoals een doortimmerde aanpak van het klimaatprobleem.

Als kabinetschef van Eurocommissaris Frans Timmermans lukte het Samsom om de Europese lidstaten en het Europarlement te laten instemmen met een omvangrijk pakket maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken. In zijn boek beschrijft hij uitgebreid hoe dat in zijn werk ging.

Zijn ervaringen bij de Europese Commissie hebben Samsom, die in zijn jaren als Kamerlid en partijleider toch niet opviel als overdreven eurofiel, er bovendien van overtuigd dat de Europese Unie de wereld op sleeptouw moet nemen bij het aanpakken van de klimaatcrisis.

Dat het onderwerp Samsom na aan het hart ligt, zal niemand verbazen. Al vanaf het moment dat hij het boek Kinderen van Moeder Aarde van Thea Beckman las, zet hij zich in voor de groene zaak. Een eerste brief aan Greenpeace waarin de tiener Samsom zijn diensten aanbood, leverde nog een kort afwijzingsbriefje op (‘Probeer het later nog eens’), maar aan het eind van zijn studie had hij meer succes. Hij werd aangenomen bij de milieuorganisatie.

Eind jaren negentig raakte Samsom bij Greenpeace betrokken bij een actie om Nederlanders te verleiden om zonnepanelen om hun dak te leggen. “Het wordt een vrolijke campagne, waarbij onze grootste uitdaging blijkt mensen uit te leggen dat zonnepanelen wel degelijk relevante hoeveelheden energie kunnen produceren”, schrijft hij. Greenpeace zette in op een Duracell-konijn dat werkt op zonne-energie en het daarom veel langer volhoudt dan een konijn op batterijen. Samsom beschrijft het bouwen van het konijn op zonne-energie met een prettig gevoel voor zelfrelativering: “Ik probeer de verbinding tussen konijn en paneel zelf in elkaar te solderen. Een stuk of tien volledig doorgebrande konijnen later – een opleiding natuurkunde maakt nog geen praktisch elektrotechnicus – lukt het.”

Sinds de jaren negentig is het hard gegaan met de ontwikkeling van zonne- en windenergie. De technieken zijn spectaculair goedkoper geworden. “Wind en zo zijn de afgelopen jaren zo hard gegroeid dat in het eerste halfjaar van 2025 een cruciale mijlpaal werd bereikt”, schrijft Samsom. “Voor het eerst was de hoeveelheid bijgeplaatst zon- en windvermogen groter dan de groei van de energievraag.”

Dat biedt kansen om af te kicken van onze fossiele verslaving. Het is nog goedkoper ook, legt Samsom uit. “Het verwijt dat de Green Deal tot hoge prijzen heeft geleid, wordt weliswaar gretig gemaakt, maar feitelijk is de EU juist in de problemen gekomen doordat de Green Deal tien jaar te laat kwam. Daarom is er nog niet genoeg duurzame energie beschikbaar en bepaalt duur gas in grote delen van Europa de elektriciteitsprijs.”

Iets om te onthouden als je een bepaalde politieke leider weer eens hoort klagen over “klimaatgekte” of de “EU-klimaatterreur”.

2. Goede voornemens

Meer bewegen is een van de gezondste dingen die een mens kan doen. Maar hoe gaat een mens eigenlijk meer bewegen? Naar de sportschool gaan, lijkt een voor de hand liggend antwoord.

Als jarenlang sportschoolbezoeker zag ik in januari telkens weer nieuwe mensen met goede voornemens. Ze hielden het meestal niet lang vol, en na een paar weken zag ik alleen nog maar de vertrouwde gezichten die er ook in het oude jaar al waren. Voor Joop.nl schreef ik een stuk over dit fenomeen en over een oplossing die veel beter werkt dan de sportschool.

3. Een aan TikTok verslaafde houtworm

Tessa Sparreboom (ex-Propria Cures) is misschien wel de grappigste columnist van Nederland. Ik moest in ieder geval heel hard lachen om haar column over bestsellers met dieren in de hoofdrol.

“In De jongen, de mol, de vos en het paard staat de volgende hallucinante zin: „De meeste oude mollen die ik ken, zouden willen dat ze minder naar hun angsten hadden geluisterd en meer naar hun dromen.” En de mier zou willen dat ze de brieven van de Belastingdienst tijdig had opengemaakt en de houtworm dat hij niet zo verslaafd was aan TikTok. Dat is het vervelende aan al deze ‘dierenverhalen’: de dieren erin doen nooit iets dierlijks. Ze drinken thee, bakken cakes, gaan op reis en fluisteren elkaar ondertussen tegeltjeswijsheden toe („Probeer tijd te maken voor de kleine dingen”, zei Grote Panda. „Die zijn vaak het allerbelangrijkste.”). De panda had net zo goed een boktor kunnen zijn en de libelle net zo goed een wasbeer.”

Ergens in de jaren nul werd ik uitgenodigd voor een persconferentie in het Olympisch Stadion. Het bedrijf dat de persconferentie organiseerde, had bedacht dat het leuk zou zijn als de aanwezige journalisten na afloop penalty’s zouden nemen.

Op doel stond Stefan Postma. Postma speelde sinds midden jaren negentig betaald voetbal, in de Eredivisie, de Eerste Divisie en zelfs een paar jaar in de Premier League (waar hij vrijwel nooit werd opgesteld). Een prima keeper, maar geen Hans van Breukelen of Edwin van der Sar. De journalisten hadden niettemin grote moeite om Postma te verschalken. Hij hield alle ballen tegen, voor zover ze al tussen de palen gingen. Pas na een paar rondjes slaagde een jonge sportieve stagiair erin om een penalty raak te schieten.

Voetbal is makkelijk. Althans als je voor de buis of op de tribune zit. Hoe kun je die bal missen, vraag je je af. Wat een houten klazen staan er toch opgesteld. Ze kunnen er niets van. Sta je zelf een keer tegenover een Eredivisie-keeper, dan blijkt scoren toch niet zo eenvoudig.

Ik moest daaraan denken bij het lezen van ‘Dick Schoof’, een geweldig boek van NRC-journalisten Petra de Koning en Lamyae Aharouay. Schoof was jarenlang (top)ambtenaar en kon van heel dichtbij zien hoe het was om minister(-president) te zijn. Hij moet hebben gedacht wat miljoenen mannen regelmatig denken als ze voetbal zitten te kijken: hoe moeilijk kan het zijn? Toen Schoof de vraag kreeg of hij premier wilde worden, bevestigde Rutte die gedachte direct. Het stelt allemaal niet zoveel voor, stelde hij Schoof gerust.

Dat was natuurlijk een leugen van Rutte (niet zijn eerste en ook niet zijn laatste). Maar de VVD’er had er belang bij dat Schoof het zou gaan doen. Hij stond zelf namelijk op het punt om naar de NAVO te vertrekken, en tal van andere premierskandidaten waren al afgevallen of afgeserveerd. Marnix van Rij bijvoorbeeld. De Koning en Aharouay beschrijven hoe de CDA’er het premierschap misliep:

[H]ij was CDA’er. Dat wilde hij graag blijven. Wilders maakte er een grap over: Van Rij hoefde dat lidmaatschap niet op te zeggen, dat zou de partij wel voor hem doen. Ze gingen hem dan vast royeren. Nee, zei Van Rij. Zo werkte dat niet bij het CDA.

Pieter Omtzigt reageerde meteen. Volgens hem had Van Rij, toen hij voorzitter was van het CDA, er zelf mee gedreigd om hém te royeren. Dat was in de tijd dat Omtzigt nog Kamerlid was van het CDA en ruzie had met de partijtop.

Het klonk verbeten en Van Rij werd boos. Zo was het volgens hem helemaal niet gegaan. Van Rij had juist zijn best gedaan om Omtzigt bij het CDA te houden, hij was een paar keer bij hem langs geweest in Enschede. Omtzigt werd ook boos, hij kreeg tranen in zijn ogen.

De anderen aan tafel waren verbijsterd. ‘Marnix, zeiden ze na het gesprek tegen elkaar, ‘zien we hier niet meer terug’.

Die avond belde Van Rij eerst met Van Zwol om te zeggen dat hij het niet zou doen. Daarna belde hij Wilders. Hij liet het ook weten aan Mark Rutte.

Het is een bizar verhaal. Net zoals bijna alles aan de coalitie PVV-VVD-NSC-BBB bizar was. Omtzigt die maar bleef huilen en schreeuwen. Dilan Yesilgöz die op een goed moment terugschreeuwde en niet veel later op tv zei dat zij in ieder geval niet had geschreeuwd…

De Koning, die eerder al een fantastisch portret van Mark Rutte schreef, en Aharouay dienen het allemaal smakelijk op. Hun boek is de kroniek van een onvermijdelijke ondergang. Want wie Schoofs eerste persconferentie en eerste Kamerdebat zag, vermoedde al direct: dit komt niet meer goed. Politiek blijkt toch een vak. Misschien niet zo moeilijk als voetbal, maar toch.

2. AI-zeepbel

Wie nog actieve herinneringen heeft aan de dotcom-crisis moet toch af en toe met zijn ogen knipperen bij de waarderingen van bepaalde AI-bedrijven. In The Wall Street Journal staat een meedogenloze analyse van het AI-cloudbedrijf CoreWeave (op het moment van schrijven ruim 41 miljard dollar waard, ongeveer net zoveel als Heineken).

Gil Luria, an analyst with D.A. Davidson, said that CoreWeave has the “ugliest balance sheet in technology, by far.” Luria argues that CoreWeave’s operating margins of about 4% are less than half of what the company pays in interest on most of the debt it uses to deploy computing power for customers, making it hard to see how the company will generate profits going forward.

Wat zou er in vredesnaam mis kunnen gaan?

3. Kolmanskop

Het is deze week precies 80 jaar geleden dat Suske (van Wiske) voor het eerst opdook in de krant. Wiske bestond al wat langer, maar die beleefde haar eerste avontuur met haar broer Rikki, die verdacht veel leek op Kuifje. Dat zal ook de reden zijn dat hij in het tweede verhaal werd vervangen door Suske, die aanvankelijk leefde op het eiland Amoras.

De naam Amoras leeft nog altijd voort in een gelijknamige stripserie, bedoeld voor volwassenen die ooit met Suske en Wiske zijn opgegroeid. Het nieuwste Amoras-album, ‘Kolmanskop’, verscheen deze maand. Het is het laatste Amoras-album op scenario van Marc Legendre. “Met de helden van Willy Vandersteen aan de slag mogen, was misschien wel het mooiste cadeau van m’n carrière”, schrijft Legendre er zelf over op Facebook.

En van de eerste tot de laatste dag kunnen samenwerken met een ploeg crazy enthousiastelingen, maakte er iets unieks van. Ik ga niet elke naam noemen, het zijn er te veel. Want zo’n Amoras, lieve stripvriendjes, dat is groepswerk.

Wat dat groepswerk in de praktijk inhoudt, kun je zien op onderstaande pagina uit ‘Kolmanskop’. Amoras-tekenaar Charel Cambré plaatste ‘m in maart van dit jaar al online. “Credits voor Patrick Van Oppen”, schreef hij erbij. Want Van Oppen heeft onder meer het prachtige decor (de zijkant van het mooiste station ter wereld, dat van Antwerpen) getekend. Kunst.